Ostatnie okruchy

Blade Runner 2049. Krótka recenzja fana oryginału. Wielka, parująca, sentymentalna kupa. Odradzam.

Wszystkie
na Twitterze

Poniższy tekst jest fragmentem większej całości, która pod tytułem „Samotność uleczalna i nieuleczalna” ukaże się w publikacji Wydawnictwa Naukowego UAM w Poznaniu pt. „Dialektyka samotności i wspólnotowości”.

Wyrazistym przykładem postawy „błąd jest na zewnątrz” jest osoba zwana mizantropem. Wielu wśród nich światłych osób i wielkie nasze korzyści z ich przemyśleń. Jednak kim innym jest człowiek, który w drugiej połowie życia chce odpocząć od zgiełku, zajmując się pielęgnowaniem ogrodu z dobrotliwym uśmiechem na twarzy, a kim innym jest ktoś, kto z odrazą zanurza się w ludzkim tłumie, pilnie łowiąc ludzkie przywary, by postawić je przed własną, jednoosobową ławą przysięgłych. W psychologii teoretycznej (i nie tylko) taką strategię nazwiemy redukowaniem dysonansu poznawczego poprzez kolekcjonowanie jednostronnych argumentów, czyli inaczej mówiąc, dopasowywaniem faktów do hipotezy.  W gabinecie psychoterapeuty można powiedzieć bardziej szczerze: jest to zabijanie bólu samotności. Jest to wzbudzanie w sobie wstrętu do czegoś, czego bardzo pragniemy, ale boimy się lub nie umiemy po to sięgnąć. Dochodzimy tu do kwestii kluczowej dla psychoterapii, czyli wewnętrznego konfliktu. Opisany przed chwilą zgorzkniały mizantrop jak każdy z nas potrzebuje miłości i ciepła bliskiej osoby. Z jakichś jednak powodów takie relacje mu się nie udają. Z jakich, to kwestia złożona, zależna od struktury osobowości i osadzonego w niej problemu. To jest pole dla diagnozy. Diagnozy funkcjonalnej, podkreślam, bo etykietki w rodzaju „agorafobii” czy „lęku społecznego” raczej zaciemniają obraz niż cokolwiek wyjaśniają (dając jednak złudne poczucie wiedzy). Dla celów niniejszych rozważań można założyć, że opisywana tu osoba w bliskich kontaktach z ludźmi traci spoistość osobowości, przestaje jasno myśleć, zalewają ją niezrozumiałe i silne emocje, które trudno znieść – jednym słowem ma wrażenie rozpadania się. Nie jest to wcale taka rzadka przypadłość, jak można by pomyśleć. Analizowanie tych przeżyć prowadzi do wniosku, że nasz pacjent posiada deficyty w zakresie ustanawiania dorosłych relacji, czyli mówiąc w skrócie takich, gdzie można przeżywać bliskość z drugą osobą, jednocześnie zachowując (i lubiąc) świadomość swojej odrębności. Poczucie rozpadania się jest tutaj patologiczną reakcją na nawiązanie bliskiej relacji, gdzie podmiot spontanicznie oddaje kontrolę nad sobą drugiej osobie, która od tej pory ma za zadanie przejąć tę konsolidacyjną rolę – trochę jak dziecko, którego przeżycia muszą być monitorowane, interpretowane i w razie potrzeby substytuowane przez rodziców. Można więc powiedzieć, że taka osoba potrzebuje bliskości wręcz zachłannie, pod warunkiem wcześniejszego uruchomienia tychże potrzeb (miłości i bliskości). Taka zachłanność nie dosyć, że powoduje ogromny lęk (bo rzadko kto jest w stanie jej sprostać), to jeszcze prowadzi do opłakanych życiowo skutków. Nawet w razie nawiązania relacji z osobą, która będzie próbowała sprostać takim wielkim potrzebom, nasz pacjent nie jest w stanie normalnie funkcjonować bez tej osoby, staje się zazdrosny, zaborczy i niezwykle wrażliwy na sygnały zdystansowania – do myśli samobójczych włącznie. Mówimy więc o skrajności postaw – albo krańcowa niezależność albo krańcowa zależność.

Konstruktywne rozwiązanie konfliktu zależność-niezależność polega na utrzymaniu się w złotym środku, a mówiąc poważniej, na rozwinięciu umiejętności ambiwalencji uczuciowej, czyli przeżywania różnych uczuć jednocześnie. Nasz mizantrop tego konfliktu nie rozwiązuje – raczej go obchodzi. Zanurzając się w tłum i wzbudzając wybiórczą percepcję, wzbudza swoją złość, pozwalającą dewaluować pożądane obiekty w sposób absolutny – po to, by uwolnić się od ich pragnienia. Argumenty wyrosłe na tej dewaluacji służą następnie do ferowania sądów egzystencjalnych. Te sądy to jakby dodatkowe wieko zatrzaśnięte nad potrzebą miłości, aby nie słyszeć jej stukania. Świat (ludzie) jest wrogi, jest dżunglą, przed którą broni tylko lodowa pustynia (metafory autentyczne). Piekło to inni. Życie nie ma więc większego sensu a jedyny akt woli, pozwalający odzyskać kontrolę to samobójstwo.

Opisywany przypadek jest skrajny – po to, by łatwo było prześledzić dryfowanie logiki i racjonalności w stronę irracjonalnych mechanizmów obronnych. Zmiana jest płynna i dla podmiotu czasem zupełnie niezauważalna. Taka osoba przeżywa siebie jako niezmiennie racjonalną – błąd nabrzmiewa na zewnątrz. Oczywiście, zamknięte w krypcie uczucia dobijają się do głosu, ale na tym etapie są natychmiast interpretowane jako lęk egzystencjalny albo stają się sygnałem do poszukania nowych wad u bliźnich. Z takiego błędnego koła samodzielnie raczej się nie wychodzi.

Na podstawie dotychczasowych rozważań zadanie terapeuty wydaje się już chyba jasne. Należy skompensować deficyty w osobowości pacjenta: otworzyć go na własne potrzeby i nauczyć ich zaspokajania w stopniu adekwatnym do rzeczywistości. To oczywiście oznacza też wykształcenie w osobowości pewnych przykrych granic, odporności na własny głód miłości i akceptacji nieuniknionego braku. Tu właśnie samotność interpersonalna splata się z samotnością egzystencjalną. Sprawa bowiem nie wygląda tak prosto, że uporanie się z samotnością interpersonalną czyni nas gotowymi na stawienie czoła egzystencji. Pacjent mierzy się z troskami egzystencjalnymi od samego początku psychoterapii, a im dalej znajduje się w tym procesie, tym wyraźniej ich doświadcza. Dzieje się tak z dwóch powodów. Pierwszy, jasny, jest taki, że widzi rzeczywistość bardziej adekwatnie. Drugi, bardziej skomplikowany, jest taki, że w świadomości tego rodzaju pacjenta świat jawi się jako niezróżnicowany obiekt (jako osoba). Wobec tego obiektu są potajemnie żywione wielkie, zachłanne potrzeby, jak to było widać w przykładzie z mizantropem. Każdy z nas doświadcza czasem potrzeb skierowanych do świata jako obiektu, chociażby marząc o sławie. Podczas psychoterapii pacjent powoli rozstaje się z takim obiektem, niezależnie od tego, czy widzi go w całym świecie, czy w pojedynczej osobie. W praktyce łączy się to z zawodem, bólem – cały proces jest bardzo podobny do żałoby. Utrwala się świadomość, że nie dostanie się wszystkiego, że proces decyzji i wyboru jest jednocześnie rezygnowaniem z innych możliwości, że porozumienie z drugim człowiekiem jest możliwe tylko do pewnego stopnia. Że mamy ograniczony czas i zasoby.

Ta zasadnicza zmiana w relacjach interpersonalnych jest w naturalny sposób transponowana na naszą relację ze światem i podejście do trosk egzystencjalnych. Jeśli jesteśmy w stanie zaakceptować częściowy brak znaczącej osoby, to o wiele łatwiej będzie zaakceptować własną skończoność. Wspomnianego mizantropa strach paraliżuje i z tego powodu ucieka on od życia, tłumacząc to sobie jako zysk. Przekładając to na język danych egzystencjalnych, można powiedzieć, że akceptacja istnienia śmierci pozwala dostrzec pozostałą część życia nie jako zagrożenie i kolejny krok ku nicości, ale jako spadłe z nieba bogactwo, z którego możemy korzystać pełnymi rękami, nadając tym samym życiu sens.

Udostępnij na FB

Jedenaście komentarzy do “Fałszywy mizantrop”

  • Acerolka:

    Czasem to całe psychologiczne gadanie mnie strasznie wkurza. Mam wrażenie, że Pańscy pacjenci służą Panu za króliki doświadczalne, których Pan potem używa, naśmiewa się z ich przypadłości, lęków, wad. A my – ludzie – strasznie się staramy jakoś – w miarę dobrze żyć. Czy Pan już teraz jest idealny i może wszystkim innym wytykać błędy?

  • zbigniewcichon:

    @Acerolka a po co się wkurzać ? Wojciech przedstawia pewną perspektywę można się z nią zgodzić lub nie. Poszukać swoją wtedy albo wyciągnąć coś z jego perspektywy dla siebie. Ja tak właśnie postępuje. Wszystko to proces. Czasami wystarczy jedno słowo by pokierować w pewnym kierunku.

  • Acerolka:

    Wkurzam się bo mam do tego prawo. A także dlatego, że baaardzo chciałabym być taką idealną, totalnym przeciwieństwem fego fałszywego mizantropa. A nie jestem i już wiem, że nie będę. I to też mnie irytuje. I ja właśnie tak postępuję, że się czaem irytuję.

  • zbigniewcichon:

    Ok masz prawo. Polecam stronę : http://zenforest.wordpress.com/
    może tam coś znajdziesz dla siebie. W szczególności polecam Tolle.

  • Acerolka:

    Doceniam chęci, jednak ja nie prosiłam o radę. O swoje prawo do zdenerwowania długo walczyłam i nie zamierzam z niego rezygnować.

  • Acerolka:

    Wiesz, zbigniewcichon, a jednak dałeś mi do myślenia – pod wzgledem, podejścia do słów WK. Widocznie dla mnie ciągle jest On autorytetem, zamiast kimś, kto ma prawo do swojego zdania. A ja – do swojego.

    P.S. Nie oznacza to, że rezygnuję ze swojego prawa do zdenerwowania. Szukam po prostu przyczyny. Chyba znalazłam – znowu odzywa się moja tendencja do spełniania czyichś oczekiwań.

  • zbigniewcichon:

    Wiesz staram się właśnie nie udzielać rad a raczej pokazywać pewne możliwości, perspektywy ewentualnie dzielić się swoją perspektywą, doświadczeniem.

  • konstatanty:

    gdzie ty jesteś? poczytałbym coś nowego…

  • wk:

    Blog wkrótce ożyje.

  • konstatanty:

    tak zaczepiam, bo wyjątkowo znajoma wydała mi się sytuacja w opisie mizantropa: w bliskich kontaktach traci spoistość osobowości, przestaje jasno myśleć – ma wrażenie rozpadania się.
    wiele razy w konfliktach łudziłem się, że jestem przygotowany, tymczasem zaskakiwały mnie proste pytania, na które nie umiałem znaleźć odpowiedzi – jakby ktoś zamknął klapę czołgu i zostawałem sam, po prostu na rozstrzelanie…

  • Anonim:

    A mnie ten test smierdzi preniesieniem. Wielbie stokrotnie kwiatki „samotne biedactwo potrzebuje miłości”. Jestem mizantropem, miłości „i do i z” mnie nie brak, mam swój mały mikro kameralny świat, z wadami i zaletami, jak wszędzie. Ludzi jako masy z zasady nie znoszę, męczą mnie i dręczą, nie szukam ich wad bo nnie one nie interesują, ludzie mnie wkurwiaja ogolnie. Ot, nie każdy ma chęci znosić społeczeństwo bo tak ma być.

Zostaw komentarz

Wyszukiwanie
Słowa-klucze
Facebook